Tekst pisala: Ana Zdravković

Desničarski populizam u digitalnom prostoru ne funkcioniše kroz argumente, već kroz konstrukciju neprijatelja. Oni sistematski koriste neproverene i manipulisane informacije kako bi proizveli moralnu paniku i dalje učvrstili ideološke granice. Njihova logika je sledeća: društvo je ugroženo, „narod“ je žrtva, a krivci su uvek isti – nacionalne manjine, politički protivnici, „strani plaćenici“, Romi, migranti, LGBTQ+ populacija. Kanal Ustani Srbine! i Narodne patrole primer su ovakvog obrasca i pokazuju nam kako se montirani sadržaji pretvaraju u politički alat, uz ozbiljne posledice po pojedince i javni diskurs.

Prvi slučaj: konstrukcija krivične optužbe kao političko sredstvo

U jednoj Telegram zajednici dolazi do konflikta između članova. U toj zajednici nalazi se i maloletna osoba I.M. Nakon sukoba, I.M. svesno i namerno preduzima korake sa ciljem kompromitovanja drugog člana, poznatog pod nadimkom Artas.

Najpre menja prikazano korisničko ime tako da vizuelno izgleda identično njegovom – „Artas“. Telegram omogućava promenu prikazanog imena bez promene samog naloga, što može dovesti do zabune ukoliko se ne proveri jedinstveni korisnički identifikator.

Nakon toga, sa tako podešenog naloga, I.M. sebi šalje poruke u kojima se simulira zahtev za slanje eksplicitnih fotografija. Prema dostupnim informacijama, fotografije su generisane putem AI tehnologije, ali su predstavljene kao autentične. Time je konstruisan digitalni trag koji stvara privid da odrasla osoba zahteva eksplicitan sadržaj od maloletne osobe. Skrinšotovi komunikacije potom se distribuiraju kao navodni dokaz takvog postupanja.

Skrinšotovi te komunikacije se zatim distribuiraju kao dokaz.

Sadržaj se prosleđuje kanalu Ustani Srbine! koji zatim, bez ikakve tehničke analize, objavljuju ovo kao istinu. Kasnije ga objavljuje i strani Telegram kanal Anti-Russian Front.

Optužba, međutim, dobija dodatni ideološki sloj: u okviru objave na kanalu, tvrdi se da je optuženi admin kanala „Srpsko-Ukrajinsko bratstvo“, čime se fokus prebacuje sa incidenta na političku poruku koja se iz nje izvlači: „Evo kakvi su oni koji podržavaju Ukrajinu“. Budući da je ovaj kanal otvoreno proruski i pozicioniran unutar desničarskog nacionalistićkog diskursa, optužba se koristi kao sredstvo delegitimizacije političkih protivnika.

Dakle, nije presudno ili uopšte bitno da li je komunikacija autentična. Bitno je da se ona uklapa u narativ u kojem su pro-ukrajinski akteri predstavljeni kao moralno kompromitovani, devijantni ili opasni. To je karakterističan mehanizam desničarskog populizma, odnosno kriminalna optužba se koristi kao oružje u političkom sukobu, jer takve optužbe proizvode najjaču emotivnu reakciju i najmanju spremnost publike da proverava činjenice.

Drugi slučaj: rasistička konstrukcija kroz vizuelnu manipulaciju

U istom digitalnom okruženju pojavljuje se snimak seksualnog zlostavljanja psa. Identitet osobe na snimku nije potvrđen.

Članovi zajednice uzimaju fotografiju jednog od članova grupe i ubacuju je u video. Lice osobe je namerno potamnjeno i vizuelno obrađeno kako bi osoba izgledala tamnoputo, odnosno izvršena je manipulacija sa jasnom namerom da se proizvede etnička identifikacija – da izgleda kao da je u pitanju Rom.

Nakon toga, kanal Ustani Srbine! objavljuje da je „Rom zlostavljao životinju i da je uhapšen“. Ne postoji nikakva policijska potvrda, medijski izvor ili dokaz o identitetu osobe sa snimka. Oni su samo odlučili da se objava plasira kao činjenica.

U tom trenutku, ta priča prestaje da bude samo „izolovani incident“ već postaje deo šire ideološke konstrukcije. U okviru desničarskog populističkog diskursa, Romi se često predstavljaju kroz stereotipe kriminaliteta, nemorala i društvene devijacije. Ova „priča“ im se savršeno uklopila u taj okvir i funkcioniše kao navodni „dokaz“ već postojećih predrasuda. Manipulisani snimak se etnički označava i zatim generalizuje, čime se konstruisani slučaj koristi za učvršćivanje negativne slike o čitavoj zajednici. Tada se rasizam ne izgovara eksplicitno kao ideološka pozicija, već se gradi kroz niz „dokaza“ koji navodno potvrđuju stereotip.

Treći slučaj: fabrikovanje „insajderskih informacija“ i odsustvo provere

Kanal Narodne patrole objavljuje vest da je u Rakovici migrant silovao ženu. Sama vest već nosi snažan emotivan naboj i uklapa se u dominantni antimigrantski narativ koji se koristi u desničarskom populitičkom diskursu, odnosno migrant kao pretnja, žena kao žrtva, država kao nemoćna. (Gde li im je samo ista briga kada Srbin siluje ženu?)

Nakon objave, član već spomenute Telegram zajednice, pod imenom Kale, odlučuje testira (ili više ismeje) kredibilitet kanala. On im šalje poruke u kojima tvrdi da „provereno zna“ identitet devojke, ime njenog oca, kao i da je njen otac priveden zbog pretnje policiji. Te informacije su potpuno izmišljene. U porukama takođe navodi da se „grupa okuplja u 18h na određenom mestu i kreće ka Rakovici“. I ta informacija je izmišljena. Uprkos tome, barem jedna osoba se zaista pojavila na toj lokaciji i čekala je, oslanjajui se potpuno na informaciju koja je potekla od anonimnog člana zajednice.

Na skrinšotovima koji prate ovaj tekst vidi se kako Kale u privatnoj grupi kasnije priznaje da je sve izmislio i podsmeva se činjenici da je kanal njegove tvrdnje objavio kao relevantne informacije.

Sada vidimo i dodatnu dimenziju problema: nije potrebna sofisticirana montaža, AI manipulacija, vizuelna obrada, dovoljna je samo anonimna poruka koja potvrđuje unapred postojeći ideološki okvir i ona postaje „vest“.

Poenta svih slučaja je jasna, ne radi se o izolovanim „incidentima“ unutar nekih manjih zajednica na Telegramu, već o načinu na koji se manipulisan sadržaj pretvara u političko oružje. U prva dva primera je isti obrazac: neproverena ili namerno izmenjena informacija dobija politički ili etnički okvir i zatim se plasira publici kao dokaz. Treći nam pokazuje koliko je taj obrazac opasan, jer proizvodi realne posledice, odnosno neko se zaista pojavi na lokaciji, očekujući akciju. Dezinformacija postaje potencijal za mobilizaciju, konflikt, za širenje panike. Time digitalna manipulacija prelazi u fizički prostor.

Kanal sa jasnom ideološkom agendom je odlučio da takav sadržaj objavi bez provere iz jednostavnog razloga – to im odgovara. Bitno je da se uklapa u njihov narativ, odnosno da su politički protivnici moralno devijantni i da su manjine problem. Mehanizam desničarskog populizma je sledeći: šokantna optužba se koristi za mobilizaciju besa i jačanje podele na „nas“ i „njih“.

To je obrazac koji normalizuje manipulaciju i takve kanale ne treba tretirati kao „drugu stranu priče“, već kao izvore propagande. Bojkot, neprenošenje njihovog sadržaja i javno ukazivanje na manipulacije su minimum odgovornosti.

I jednako važno: razgovarajte sa ljudima oko sebe, posebno sa roditeljima i starijima, jer su često podložniji ovakvim narativima jer nemaju razvijene mehanizme digitalne provere. Objasnite im kako se prave montaže, kako se menjaju korisnička imena, zašto skrinšot nije dokaz, jer, ako se takve manipulacije ne prepoznaju i ne osporavaju, one postaju „nova normalnost“.