Tekst pisala: Ana Zdravković

Manosfera (eng. manosphere) predstavlja široku mrežu online zajednica koje su ujedinjene kroz odbacivanje feminističkih ideja i različitim vidovima pokušaja „oslobađanja muškaraca” od „feminističke obmane”. Pojam je popularizovao Ian Ironwood u svojoj knjizi The Manosphere: A New Hope for Masculinity. Sve grupe unutar manosfere dele zajedničku ideologiju Red Pill filozofije—inspirisane filmom Matrix—koja tvrdi da muškarci, kao i lik Neo, moraju „progutati crvenu pilulu” kako bi se probudili u svet istine o navodnom muškom potčinjenom statusu u savremenom društvu.

Koreni manosfere mogu se pronaći u prvim muškim oslobodilačkim pokretima, koji su se vremenom podelili u dve grupe: one koje podržavaju feminizam i one koje mu se protive. Michael Messner (1998, 2016) ukazuje na to da je postfeministički diskurs ravnopravnosti, u kombinaciji sa narativom o „opadanju muškaraca” izazvanim deindustrijalizacijom, stvorio plodno tlo za ponovno javljanje muškog desničarskog aktivizma.

Glavne grupe unutar manosfere

Manosfera obuhvata više podgrupa koje se razlikuju po fokusu, ali dele temeljne vrednosti (Ging, 2019):

• MRAs (Men’s Rights Activists)—čine deo manosferskog spektra koji se fokusira na pravne i političke promene u korist muškaraca. Oni tvrde da savremeni društveni trendovi, poput političke korektnosti i feminizma, dovode do sistemske diskriminacije muškaraca i stvaranja negativnih prikaza njihove uloge u društvu. MRAs se pozicioniraju kao borci za muška prava, naglašavajući da su muškarci istinske, ali ignorisane žrtve različitih društvenih fenomena—uključujući prostituciju, lažne optužbe za silovanje, razvode, obaveznu vojnu službu, gubitak starateljstva nad decom, prevare oko očinstva, negativne medijske reprezentacije i porodično nasilje. Kako navodi Fitzgerald (2020), ova grupa često koristi retoriku žrtve kako bi osporila feminističke dobitke i preusmerila pažnju sa sistemske nejednakosti koju žene doživljavaju.
• PUAs (Pick-Up Artists)—jeste grupa unutar šire manosfere koja se fokusira na zavođenje žena korišćenjem psiholoških i manipulativnih tehnika. Njihov narativ često kombinuje ideje o ličnom razvoju sa savetovanjem muškaraca kako da „prevare sistem”, odnosno kako da iskoriste društvene norme i rodne uloge za ostvarivanje seksualnih ciljeva. Muškarcima se preporučuje da promene svoj izgled, način govora i ponašanje kako bi povećali svoju „privlačnost”, dok se u praksi njihove taktike često oslanjaju na obmanu, vređanje, uznemiravanje, pa čak i seksualno napastvovanje. Kroz retoriku poput „manipulacije ženskom biologijom zarad seksualnog osvajanja”, PUAs zapravo instrumentalizuju žene i koriste postojeće sisteme potlačenosti kako bi ostvarili ličnu korist. (Fitzgerald, 2020)
• MGTOW (Men Going Their Own Way)—pokret muškaraca koji svesno odlučuju da se povuku iz romantičnih i seksualnih odnosa sa ženama, verujući da je takav distanciran životni stil jedini način da se zaštite od štetnih posledica savremenog društva. Pripadnici MGTOW-a smatraju da živimo u „ginocentričnom” svetu—društvu koje, prema njihovom viđenju, sistematski favorizuje žene i potcenjuje muškarce (Fitzgerald, 2020). U toj perspektivi, muškarci su prikazani kao žrtve pravnog, kulturnog i emotivnog sistema koji ih iskorišćava kroz institucije poput braka, roditeljstva i savremenih rodnih normi. Ovaj pokret zagovara radikalnu autonomiju i emocionalno distanciranje, često propagirajući mizogine stavove pod maskom samozaštite i „prosvetljenog” muškog iskustva (Fitzgerald, 2020).
• TradCons (Traditional Conservatives)—deo manosfere koji zagovara povratak tradicionalnim rodnim ulogama, pri čemu muškarci preuzimaju ulogu hranitelja i autoriteta, dok se od žena očekuje da budu poslušne, domaćinski orijentisane i usmerene na brak i majčinstvo.
• Inceli (Involuntary Celibates)—muškarci koji veruju da su zbog svojih genetskih osobina i društvenih okolnosti osuđeni na seksualnu i romantičnu nevidljivost.
• Gamer/geek kultura—specifična online zajednica koja je takođe prisutna u manosferi. Iako primarno okupljena oko video igara, stripova i sličnih interesa, ova kultura često postaje prostor za izražavanje antifeminističkih stavova, posebno kroz internet forume, gejming platforme i društvene mreže.

Šta je Alfa, a šta Beta muškarac?

U manosferskom diskursu, alfa muškarac predstavlja fizički privlačnog, dominantnog i genetski poželjnog pojedinca koji izaziva seksualnu želju kod žena i kome one spontano gravitiraju. Nasuprot njemu, beta muškarac je emotivno i finansijski stabilan, ali seksualno neprivlačan: on služi kao pouzdan partner za dugoročne veze, brak i obezbeđenje resursa.

Alpha Fucks/Beta Bucks: simbolizuje navodnu žensku strategiju parenja: da od alfa muškaraca dobiju „dobre gene” kroz seks, a od beta muškaraca emocionalnu i ekonomsku sigurnost. Jedan od komentara na Redditu to opisuje na sledeći način:

„Svi znamo da kučke imaju dualističku strategiju parenja: žele džiber-alfa donatora sperme da im ubaci jako dete, i žele pouzdanog beta davaoca novca da plati IKEA gnezdo.”

Beta identitet i jezik ogorčenosti

Ging (2019) beleži da se u zajednicama poput 4chana javljaju izrazi poput „betafag”, a osećanje ugroženosti prerasta u ideju o „beta ustanku”—svojevrsnoj digitalnoj revoluciji protiv žena i alfa muškaraca.

Red Pill filozofija

Red Pill zajednica koristi narativ o „buđenju” muškaraca iz feminističke iluzije. Centralno mesto zauzima analogija iz filma Matrix, gde crvena pilula označava otkrivanje „istina” koje su, kako tvrde, prikrivene feminističkom propagandom. Ging (2019) navodi da su Red Pill ideje posebno usmerene na raskrinkavanje navodne mizandrije, tj. mržnje prema muškarcima, koju propagira feminizam. Cilj je da se muškarci „oslobode” feminističke obmane i prepoznaju stvarnost u kojoj su, kako se tvrdi, eksploatisani.

Van Valkenburgh (2018) navodi da Red Pill korisnici smatraju da feminizam funkcioniše kao seksualna strategija žena, koja im omogućava selekciju partnera na osnovu najpovoljnijih genetskih i ekonomskih karakteristika. Žene, kako tvrde, biraju alfa muškarce za seks, a beta muškarce za sigurnost i novac (koncept „Alpha Fucks/Beta Bucks”).

Pojmovi koji se koriste u ovoj zajednici uključuju (Ging, 2019):

• „Cuck”—muškarac čiju partnerku seksualno zadovoljava drugi muškarac, često s rasističkom konotacijom–posebno kada je taj drugi muškarac druge rase.
• „Looksmaxxing” se koristi kao strategija za povećanje seksualne tržišne vrednosti: poboljšavanje fizičkog izgleda kroz vežbanje, operacije ili promenu stila.
• „Negging”—zavodnička taktika koja podrazumeva upućivanje prikrivenih uvreda ili pasivno-agresivnih komentara s ciljem da se naruši ženino samopouzdanje i time poveća zavodnikov osećaj kontrole (primer: „ti si zapravo pametna… nisam to očekivao.”).
• „Friendzoning”—označava situaciju u kojoj žena odbija seksualni ili romantični odnos s muškarcem jer ga vidi samo kao prijatelja.
• „Going caveman”—označava ponašanje koje podrazumeva „sirovu, agresivnu mušku seksualnu dominaciju”.
• „Zero night stand”—označava seksualni odnos bez emotivne veze i bez ostanka preko noći. Fokus je isključivo na telesnom zadovoljstvu, bez ikakve bliskosti.
• „Shit testing”—opisuje navodno žensko ponašanje usmereno na testiranje muškog samopouzdanja i dominacije. U manosferi se smatra da žena time proverava da li je muškarac „dovoljno muško”.
• „Bitch shield”—označava ponašanje žena koje deluje hladno, arogantno ili nepristupačno kako bi se zaštitile od neželjene muške pažnje. U manosferi se vidi kao prepreka koju treba „probijati”.
• „Pawning”—korišćenje atraktivnih žena kao „rekvizita” kako bi muškarac pokazao svoju visoku seksualnu vrednost na seksualnom tržištu.

Poseban izraz je “alpha widow”—koja je nekada bila u vezi sa „alfa” muškarcem i nakon toga ne može da se emocionalno ili seksualno veže za „beta” muškarce.

r/TheRedPill (r/TRP) Sidebar i objašnjenje Red Pill ideologije (Van Valkenburgh, 2018)

Jedan od najvažnijih izvora za razumevanje Red Pill ideologije jeste sidebar foruma r/TheRedPill (r/TRP) na platformi Reddit. Sidebar je prostor sa strane stranice koji služi kao vodič kroz ideološki okvir foruma, i funkcioniše kao neformalni manifest ove zajednice. Njegova svrha je da nove članove uvede u ključne koncepte, pravila ponašanja, preporučenu literaturu i konkretne strategije kako da „prođu kroz buđenje” i oslobode se, kako oni tvrde, feminističke obmane.

Prema tumačenju koje dominira u sidebaru, feminizam nije borba za jednakost, već sofisticirana ženska seksualna strategija. On je predstavljen kao iluzija koja prikriva stvarnu dinamiku moći: ideja o ženskoj potlačenosti proglašava se mitom, a muškarci se predstavljaju kao istinske žrtve. Navodi se da žene koriste državni aparat (alimentaciju, starateljstvo, poreze) da bi eksploatisale muškarce, dok u međuljudskim odnosima selektivno biraju partnere na osnovu sopstvene koristi. U tom okviru, često se citira formula „feminizam je seksualna strategija” koja ženama omogućava da biraju najbolje gene (alfa muškarce), a zatim traže resurse od beta muškaraca.

Veliki deo sidebar sadržaja oslanja se na evolutivnu psihologiju (EP), koja se tumači kroz izuzetno reduktivan i deterministički okvir. Osnovna premisa je da su se muškarci i žene razvijali sa različitim reproduktivnim strategijama: muškarci žele širinu (što više partnerki), dok žene žele kvalitet (najbolji geni i najviše resursa). Žene se stoga predstavljaju kao bića sa biološkim imperativom da zavode, testiraju i odbacuju, birajući partnere u skladu sa makijavelističkim kriterijumima. Jedna od popularnih tvrdnji jeste da su žene biološki programirane da se udaju za jednog muškarca, a da žele genetski materijal od drugog, što se često opisuje kao „optimalna ženska strategija parenja”.

Da bi se muškarci adaptirali na ovu navodnu stvarnost, savetuje se razvijanje tzv. game-a—skup zavodničkih taktika čiji je cilj seksualno osvajanje. Učenje „game-a” podrazumeva i dekodiranje ženskih reakcija. U sidebaru se navodi da žene često koriste rapport breaks—izraze odbijanja, nezainteresovanosti ili nezadovoljstva—ne zato što nisu zainteresovane, već da testiraju mušku upornost. Tu se uvodi i kontroverzni koncept last minute resistance, koji tvrdi da žene ponekad u poslednjem trenutku odbijaju seks ne zato što ne žele odnos, već da bi „sačuvale obraz”. Muškarcima se savetuje da takva odbijanja ignorišu, jer su navodno lažna. Ovo implicira da „ne” ne znači uvek „ne”.

Osim mentalnih veština, važan element Red Pill saveta jeste fizička forma. Sidebar naglašava da žene smatraju mišiće privlačnim, pa se muškarcima savetuje da vežbaju i poboljšaju svoj fizički izgled. Takođe, preporučuje se emocionalna zatvorenost i ignorisanje sopstvenih potreba za intimnošću, jer se smatra da je to deo feminističkog uslovljavanja koje muškarce slabi. Sentimenti poput ljubavi, bliskosti, poverenja i ranjivosti opisuju se kao produkt „Disneyevske” laži, dok se ističe da prave žene ne mogu voleti muškarce na način na koji bi muškarci želeli da budu voljeni. Umesto toga, muškarci treba da „drže okvir”—da ignorišu emocije, da ne pokazuju slabost i da nameću dominaciju u odnosu, čak i ako se partnerka protivi.

Sidebar preporučuje emotivni vojni pristup: „Moraš biti spreman da budeš čvrst s njom, da joj izdaješ naredbe i kažeš ne – čak i kada te preplavi suzama.” To znači da muškarac mora da ostane hladan, nepopustljiv i otporan na emocije—kako svoje, tako i partnerkine.

Pitanje nije da li je nešto ispravno, već da li funkcioniše. A ono što „funkcioniše” jeste manipulacija, dominacija i instrumentalizacija odnosa. Čitaoci treba da zaključe: „sve žene su takve”—ili skraćeno AWALT (All Women Are Like That).

„Vodič za upravljanje svojim kučkama”: „Sad znaš osnovne cake zadirkivanja kučki. Uz dovoljno vežbe, uklopićeš ove principe u sopstvenu ličnost da stvoriš sigurnu strategiju za pripremu novih kres varijanti. Takva praksa, zauzvrat, treba da dovede do potpune internalizacije evolutivne psihologije: nauči je, internalizuj je i počni da živiš svoj novi život”

Seksualno tržište i SMV

Seksualni odnosi se vide kroz metaforu tržišta. Žene su prodavci, muškarci kupci. Cena seksa zavisi od ponude i potražnje. SMV je ključni koncept—seksualna tržišna vrednost pojedinca, često određena fizičkim izgledom, statusom, snagom.

Žene koriste push-up brushaltere, implante, šminku, korsete, ekstenzije da povećaju svoj SMV. Muškarci to čine fizičkim vežbanjem i statusom. Postajanje fizički privlačnijim i povećanje sopstvenog SMV-a u suštini smatraju istim procesom za muškarce.

Uvedena je oznaka „HBx”—npr. HB8 = „Hot Babe, ocena 8 (od 10)”.

Digitalno nasilje i organizovane kampanje

U okviru savremene manosfere došlo je do jasnog pomaka od institucionalnog aktivizma ka personalizovanom digitalnom nasilju, koje se manifestuje kroz ekstremni mizogini govor, pretnje i ciljanje feministkinja. Žene se u ovom kontekstu sve češće nazivaju terminima poput „cumdumpsters” (kontejneri za spermu), „feminazis” i „femtards”—uvredama koje imaju za cilj njihovu potpunu dehumanizaciju. Umesto angažovanja kroz političko lobiranje, manosfera se sve više fokusira na ad hominem uvrede i direktne, spektakularne napade koji uključuju pretnje silovanjem i smrću, doxxing (objavljivanje ličnih podataka), hakovanje sajtova, seksualizovanu manipulaciju slikama i praksu poznatu kao „cum tributes”—ejakulaciju na fotografije feministkinja, koje se potom dele u cilju njihovog javnog ponižavanja i zastrašivanja (Ging, 2019).

Angela Nagle (2016) u svom tekstu o „beta ustanku” suprotstavlja se stavovima feminističke akademske zajednice da je beta maskulinitet samo još jedan oblik hegemonijske muškosti. Ističe da je teorijsko tumačenje ovih identiteta kao patrijarhalnih teško održivo, s obzirom na njihovo prihvatanje „gender-bending” pornografije, diskusija o biseksualnoj radoznalosti i pripadnosti fandomima poput My Little Pony. Nagle postavlja ključno pitanje: „Može li se beg od autoriteta nuklearne porodice u adolescenciju obeleženu video igricama, pornografijom i šalama zaista opisati kao patrijarhalan?” – i zaključuje da ne može (Nagle, 2016).

U nastavku su predstavljene najpoznatije koordinisane digitalne kampanje zlostavljanja žena, koje su potekle iz manosferskih ili srodnih online zajednica.

#Gamergate (2014–2015)

#Gamergate predstavlja jednu od najpoznatijih i najintenzivnijih online kampanja mizoginog zlostavljanja u digitalnoj eri. Pokret je započeo u avgustu 2014. godine, nakon što je bivši partner developerke Zoë Quinn objavio dugačak blog post u kojem ju je optužio za neverstvo i navodno seksualno povezivanje sa novinarima koji su pisali o njenoj igri Depression Quest. Iako nikakvo kršenje etičkih standarda nikada nije potvrđeno, objava je pokrenula lavinu napada na Quinn, koju su korisnici 4chana, Reddita, YouTubea i Twittera optuživali za „kvarenje integriteta gejming novinarstva”. Ubrzo se kampanja proširila i dobila ime #Gamergate, pozivajući se na navodnu borbu za „etičke standarde” u medijima, iako je u stvarnosti brzo postala kanal za intenzivno zlostavljanje žena u gejming zajednici.

Napadi na Zoë Quinn uključivali su doxxing (objavljivanje adrese, telefonskog broja i ličnih informacija), neprestane pretnje silovanjem i smrću, hakovanje njenih online naloga, kao i pokušaje da se sabotira njena karijera. Ubrzo su se napadi proširili na druge istaknute žene u gejming industriji, među kojima su Anita Sarkeesian, feministička kritičarka i autorka serijala Tropes vs. Women in Video Games, i Brianna Wu, programerka i osnivačica studija Giant Spacekat. Sve tri su bile prinuđene da privremeno napuste svoje domove zbog pretnji nasiljem, a mnoge su imale policijsku zaštitu i suočavale se sa posledicama zlostavljanja i godinama nakon početka kampanje.

Gamergate je ostavio dugotrajan trag u digitalnoj kulturi: postao je šablon za kasnije online kampanje uznemiravanja (uključujući napade na novinare, aktiviste i političarke), a mnogi učesnici i narativi iz Gamergatea prelivaju se u šire tokove alt-right pokreta i savremene digitalne antifeminizme. Akademska istraživanja, uključujući radove Ging (2019) i Massanari (2015), ukazuju da je Gamergate bio tačka konsolidacije različitih elemenata manosfere: gejmerskih zajednica, PUA foruma, MRA aktivista i incel zajednica—u zajedničkoj borbi protiv feminističkog prisustva u tehnološkoj i kulturnoj sferi.

The Fappening (2014)

The Fappening je naziv za veliki kriminalni čin iz avgusta 2014. godine kada su hakeri ilegalno pristupili privatnim iCloud nalozima brojnih poznatih žena i pribavili njihove privatne, uglavnom eksplicitne fotografije i video snimke. Među žrtvama su bile glumice poput Jennifer Lawrence, Kate Upton i Kirsten Dunst. Materijal je najpre postavljen na forumu 4chan, a zatim se brzo proširio na druge platforme, uključujući Reddit, gde je kreiran poseban subreddit (/r/TheFappening) koji je imao milione pregleda pre nego što je ugašen. Fotografije su kružile danima, uz masovne reakcije korisnika i pokušaje žrtava da ih uklone, dok je incident otvorio globalnu debatu o sajber bezbednosti, privatnosti, i seksualizovanom nasilju nad ženama na internetu (Massanari, 2015).

Beat Up Anita Sarkeesian (2012)

Beat Up Anita Sarkeesian je bila online igrica postavljena 2012. godine od strane korisnika Benjamin Daniel (poznat i kao „feminist humiliator”), koja je omogućavala igračima da klikću na sliku feministkinje i medijske kritičarke Anite Sarkeesian, čime bi njen lik bivao udaran i vizuelno unakažen. Igra je postavljena kao reakcija na njen najavljeni YouTube serijal Tropes vs. Women in Video Games, u kojem je analizirala seksističke obrasce u video igrama. Pored same igre, korisnici su izrađivali i širili nasilne memove, uključujući one u kojima je Sarkeesian silovana od strane likova iz popularnih igara, poput Maria (Super Mario), što je predstavljalo početak dugotrajnog i koordinisanog talasa online uznemiravanja usmerenog protiv nje. Sarkeesian je i godinama kasnije ostala predmet napada na različitim manosferskim platformama, uz komentare poput: „Ona ima vaginu, zato ne može da greši” i „Svaki dan me neko nazove kučkom i preti mi smrću, ali to me nasmeje jer im ispravljam gramatiku”—komentari koji pokušavaju da relativizuju i normalizuju svakodnevno digitalno nasilje prema ženama.

Feminists Love Islamists (2016)

Feminists Love Islamists je naziv za animirani video koji je 2016. godine objavio britanski antifeministički YouTuber poznat pod imenom Sargon of Akkad (Carl Benjamin). U videu je prikazana karikatura kanadske feministkinje Chanty Binx, koja u satiričnom i nasilnom tonu vodi dijalog sa fiktivnim muškarcem islamske veroispovesti. Video se završava scenom u kojoj Binx, prikazana kao feministički stereotip, poziva islamistu da je siluje, što je predstavljeno kao „saradnja” između feminizma i islamskog ekstremizma. Video je postao viralan nakon što ga je podelio poznati evolucionista Richard Dawkins na svom Twitter nalogu, koji je u tom trenutku imao 1,3 miliona pratilaca.

R@pey McR@peface bot i Twitter abuse (2013–2016)

Između 2013. i 2016. godine, društvena mreža Twitter postala je centralno mesto za organizovano uznemiravanje žena. Jedan od najpoznatijih primera automatizovanog zlostavljanja bio je R@pey McR@peface—Twitter bot dizajniran da masovno šalje mizogine poruke, pretnje silovanjem i uvrede brojnim feministkinjama i novinarkama.

Među najčešćim metama ovakvog digitalnog zlostavljanja bile su Caroline Criado Perez, koja je 2013. godine pokrenula uspešnu kampanju da se lik Jane Austen pojavi na britanskoj novčanici od 10 funti, kao i Mary Beard, istaknuta britanska istoričarka i profesorka. Nakon što su obe javno istupile u medijima, suočile su se sa desetinama hiljada mizoginih poruka, uključujući pretnje silovanjem, uvrede i ponižavajuće memove. Caroline Criado Perez je, prema sopstvenim izjavama, dobijala pretnje svakih 30 sekundi tokom više dana.

Tek nakon velikog pritiska javnosti i medija, Twitter je najavio izmene svojih pravila u vezi sa govorom mržnje i uvredljivim ponašanjem, uključujući olakšano blokiranje naloga i mogućnost filtriranja sadržaja. Korišćenje botova omogućilo je skaliranje nasilja i njegovo izvođenje bez direktnog nadzora, čime je dodatno oslabljen osećaj odgovornosti i povećana efikasnost zlostavljanja. Ovi obrasci digitalne agresije istovremeno su poslužili kao „infrastruktura” za kasnije kampanje poput Gamergatea i šire strategije manosfere da uguši feministički glas u online sferi (Massanari, 2015; Ging, 2019).

Bibliography

Ging, Debbie. “Alphas, Betas, and Incels: Theorizing the Manosphere.” Men and Masculinities 22, no. 4 (2019): 638–657.

Ironwood, Ian. The Manosphere: A New Hope for Masculinity. Self-published, n.d.

Massanari, Adrienne. “#Gamergate and The Fappening: How Reddit’s Algorithm, Governance, and Culture Support Toxic Technocultures.” New Media & Society 19, no. 3 (2017): 329–346.

Messner, Michael A. Politics of Masculinities: Men in Movements. Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 1997.

Messner, Michael A. “Postfeminist Masculinities.” In Gender Reckonings, edited by James W. Messerschmidt et al., 35–46. New York: New York University Press, 2016.

Nagle, Angela. Kill All Normies: Online Culture Wars from 4chan and Tumblr to Trump and the Alt-Right. Winchester, UK: Zero Books, 2017.

Van Valkenburgh, Shawn. “Digesting the Red Pill: Masculinity and Neoliberalism in the Manosphere.” Men and Masculinities 24, no. 1 (2021): 84–103.